Wrocławski Rynek zajmuje 3,8 hektara powierzchni i należy do największych średniowiecznych placów targowych w Europie. Założony w XIII wieku, przez stulecia pełnił funkcję handlowego i administracyjnego serca Śląska. Dziś otacza go 60 kamienic reprezentujących style od gotyku po secesję, a w samym centrum stoi gotycki ratusz z najstarszą restauracją w Europie – Piwnicą Świdnicką działającą nieprzerwanie od 1273 roku. Ten przewodnik przeprowadzi Cię przez wszystkie zakątki placu: od mrocznych legend kamieniczek Jaś i Małgosia, przez trzy punkty widokowe oferujące panoramę miasta, po praktyczne informacje o parkingach i restauracjach.
Spis treści
Stary Ratusz i Piwnica Świdnicka – 750 lat historii w jednym budynku
Stary Ratusz we Wrocławiu powstawał etapami przez ponad 250 lat – od końca XIII do połowy XVI wieku. Południowa elewacja z bogato zdobioną fasadą reprezentuje późnogotycki styl i pochodzi z około 1500 roku. Wieża zegarowa sięga 66 metrów wysokości i mieści pięć tarcz zegarowych oraz najstarszy dzwon zegarowy w Polsce. Wnętrza ratusza kryją Muzeum Sztuki Mieszczańskiej (wejście od strony pomnika Aleksandra hr Fredry) z ekspozycją w historycznych salach: Wielkiej Sali Mieszczańskiej ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, Sali Książęcej z gotyckimi portalami i Galerii Sławnych Wrocławian prezentującej portrety dawnych obywateli miasta. Bilety kosztują 20 zł (normalny) i 15 zł (ulgowy).
W piwnicach ratusza od 1273 roku działa Piwnica Świdnicka – najstarsza restauracja w Europie z nieprzerwaną tradycją. Książę Henryk IV Probus nadał jej przywilej wyłączności na serwowanie piwa świdnickiego, cenionego w całej średniowiecznej Europie. Przez wieki zasiadali tu Johann Wolfgang von Goethe, Fryderyk Chopin i Juliusz Słowacki. Po gruntownym remoncie restauracja ponownie otworzyła się w 2022 roku – zachowano gotyckie sklepienia i ceglane ściany, a do oferty powróciło piwo warzone w przyzakładowym browarze. Menu łączy tradycyjne śląskie receptury z nowoczesną interpretacją, a ceny dań głównych zaczynają się od 45 złotych.
Kamieniczki Jaś i Małgosia otwierają bramę na nieistniejący już cmentarz przykościelny
Dwie najmniejsze kamienice na Rynku stoją przy ulicy Odrzańskiej, tuż obok kościoła św. Elżbiety. Zbudowane w XV wieku jako domy altarystów – duchownych odprawiających msze za zmarłych – od 1728 roku łączy je barokowa brama ufundowana przez kupca Georga Hacknera. Nad przejściem widnieje łaciński napis Mors Ianua Vitae (Śmierć bramą życia) – nie jest przypadkowy. Brama prowadziła niegdyś na przykościelny cmentarz św. Elżbiety, a przechodzący przez nią żałobnicy mieli pamiętać o przemijaniu doczesności.
Lokalna legenda mówi o kupcowej, która zamurowała się żywcem w jednej z kamienic, by chronić swój skarb przed rabusiami. Inna opowieść wspomina o pochówku buntowników straconych w 1420 roku podczas rozruchów przeciwko władzom miejskim. Dziś w kamieniczkach mieści się siedziba Towarzystwa Miłośników Wrocławia, a na elewacji można zobaczyć instalację artysty Eugeniusza Get-Stankiewicza. Nazwa Jaś i Małgosia pochodzi z XX wieku i nawiązuje do baśni braci Grimm – kamieniczki przypominają bowiem dwa przytulone do siebie domki z ilustracji dziecięcych książek.
Trzy punkty widokowe pokazują Rynek z góry – Mostek Pokutnic, wieża św. Elżbiety i Wieża Matematyczna
Aby zobaczyć pełnię piękna wrocławskiego Rynku, trzeba wspiąć się na jedną z trzech wież w okolicy. Każda oferuje inną perspektywę na miasto i własną fascynującą historię.
Kościół św. Marii Magdaleny i Mostek Pokutnic
Kościół św. Marii Magdaleny przy Rynku kryje jeden z najbardziej tajemniczych zabytków Wrocławia – Mostek Pokutnic łączący dwie wieże na wysokości 45 metrów. Kamienna konstrukcja powstała w 1459 roku jako przejście między dzwonnicami. XIV-wieczna gotycka świątynia to jeden z dwóch historycznych kościołów farnych Wrocławia, z zachowanym romańskim portalem przeniesionym z rozebranego kościoła benedyktynów na Ołbinie.
Od XVIII wieku krąży wokół mostku legenda o młodych dziewczętach, które za życia przedkładały zabawy nad modlitwę. Po śmierci ich duchy zostały skazane na wieczne przemierzanie mostku – podobno w bezksiężycowe noce można usłyszeć ich szloch. W północnej wieży wisi Dzwon Biednych Grzeszników, który przez wieki bił na znak publicznych egzekucji odbywających się na Rynku. Mostek został zniszczony podczas walk o Wrocław w 1945 roku i odbudowany dopiero w 2001 roku. Wejście na punkt widokowy wymaga pokonania 247 schodów. Bilety kosztują 15 zł (normalny) i 10 zł (ulgowy).
Kościół św. Elżbiety i najwyższa wieża widokowa
Wieża kościoła św. Elżbiety oferuje najwyższy punkt widokowy w centrum Wrocławia – 91 metrów nad poziomem ulicy i 304 schody do pokonania. Pierwotnie wieża sięgała 130 metrów, ale zawaliła się podczas burzy w 1529 roku i nigdy nie odbudowano jej do pełnej wysokości. Gotycka bazylika z XIV wieku była głównym kościołem mieszczan wrocławskich i rywalizowała przepychem z katedrą na Ostrowie Tumskim.
Z platformy widokowej rozciąga się panorama obejmująca cały Rynek, Ostrów Tumski, a w pogodne dni nawet Ślężę oddaloną o 35 kilometrów. Kościół słynie również z monumentalnych organów Michaela Englera z 1750 roku, zrekonstruowanych w 2022 roku po pożarze z 1976 roku. Bilety na wieżę kosztują 15 zł (normalny) i 10 zł (ulgowy), a punkt widokowy czynny jest codziennie w sezonie letnim.
Wieża Matematyczna i Aula Leopoldina
Wieża Matematyczna Uniwersytetu Wrocławskiego stoi 5 minut spacerem od centrum Rynku i oferuje inną perspektywę na miasto. Z wysokości 42 metrów widać układy dachów kamienic i zieloną linię Odry. W wieży od 1791 roku działa Obserwatorium Astronomiczne z oryginalną linią południkową wyznaczoną na podłodze i historycznymi instrumentami pomiarowymi używanymi do badań astronomicznych i geodezyjnych.
Bilet łączony obejmuje również barokową Aulę Leopoldina – perłę architektury XVIII wieku. Aula z freskami Johanna Christopha Handkego przedstawiającymi alegorię mądrości i nauki oraz rzeźbami Franza Josepha Mangoldta z lat 1728-1732 to jedno z najpiękniejszych wnętrz barokowych w Europie Środkowej. Cesarz Leopold I założył tu Akademię Leopoldyńską w 1702 roku. Bilety kosztują 16 zł (normalny) i 12 zł (ulgowy).
Pręgierz i pomnik Fredry – dwa punkty spotkań wrocławian z zupełnie różną przeszłością
Pręgierz stojący na środku Rynku to rekonstrukcja z 1985 roku odtwarzająca wygląd słupa z 1492 roku. Pierwotny, drewniany pręgierz stanął tu już w XIV wieku jako narzędzie publicznej kary – przywiązywano do niego skazańców na chłostę, wystawienie na pośmiewisko lub wykonanie wyroku śmierci. Na szczycie stoi figura Rolanda (nie kata, jak głosi popularna legenda) – symbolu miejskiego wymiaru sprawiedliwości. Oryginalny pręgierz zniszczono podczas zamieszek studenckich w 1925 roku, a następnie podczas oblężenia miasta w 1945 roku. W 2002 roku dodano brązową figurkę kata siedzącego u podstawy słupa – to praca wrocławskiego rzeźbiarza Tomasza Moczka, twórcy wrocławskich krasnali. Lokalna legenda (niepotwierdzona historycznie) głosi, że przy pręgierzu wykonano karę na słynnym rzeźbiarzu Wicie Stwoszu za sfałszowanie weksla.
Pomnik Aleksandra Fredry – komediopisarza i hrabiego – dotarł do Wrocławia okrężną drogą. Rzeźbiarz Leonard Marconi wykonał go w 1879 roku, a odsłonięto go we Lwowie w 1897 roku na 104. rocznicę urodzin pisarza. Po II wojnie światowej pomnik przewieziono do Polski – najpierw do Wilanowa (1946-1956), a 15 lipca 1956 roku stanął na wrocławskim Rynku, w miejscu gdzie wcześniej stał pomnik pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III. Fredro siedzi w fotelu z piórem w ręku, jakby w zamyśleniu komponował kolejną komedię. Ciekawostka: zmumifikowany palec pisarza spoczywa w relikwiarzu w kościele św. Maurycego we Wrocławiu, a rękopisy jego dzieł przechowuje Zakład Narodowy im. Ossolińskich – również przeniesiony ze Lwowa.
Kamienice Rynku – od cesarskich rezydencji po muzeum rękopisu Pana Tadeusza
Sześćdziesiąt kamienic otaczających Rynek tworzy cztery historyczne pierzeje noszące nazwy od dawnych funkcji handlowych: zachodnią Pierzeja Siedmiu Elektorów, południową Pierzeja Złotego Pucharu, wschodnią Pierzeja Zielonej Trzciny i północną Pierzeja Targu Łakoci. Każda z kamienic ma własną historię sięgającą średniowiecza.
Kamienica Pod Siedmioma Elektorami (Rynek 8)
Kamienica Pod Siedmioma Elektorami pochodzi sprzed 1241 roku – to jedna z najstarszych zachowanych budowli świeckich we Wrocławiu. Jej fasada pokryta jest iluzjonistycznymi malowidłami Giacomo Scianziego z XVII wieku przedstawiającymi siedmiu elektorów Rzeszy oddających hołd cesarzowi Leopoldowi I. W budynku gościli władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego podczas wizyt we Wrocławiu, a w piwnicach przetrwała gotycka infrastruktura handlowa z XIII wieku. Nazwa pierzei zachodniej pochodzi właśnie od tej kamienicy.
Kamienica Pod Złotym Słońcem (Rynek 6) – Muzeum Pana Tadeusza
Kamienica Pod Złotym Słońcem mieści Muzeum Pana Tadeusza prowadzone przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich. W zbiorach znajduje się oryginalny rękopis epopei Adama Mickiewicza – najcenniejszy zabytek polskiego romantyzmu. Ekspozycja multimedialna przybliża kontekst powstania dzieła, kulturę szlachecką i historię polskich zrywów niepodległościowych. Budynek z renesansowym portalem i barokową fasadą przeszedł gruntowną renowację przed otwarciem muzeum w 2016 roku.
Kamienica Pod Gryfami (Rynek 2)
Kamienica Pod Gryfami wyróżnia się manierystycznym szczytem z początku XVII wieku ozdobionym czterema parami zwierząt heraldycznych – gryfów, lwów, jeleni i orłów. Fasada z charakterystycznym wykuszem reprezentuje bogactwo wrocławskiego mieszczaństwa okresu prosperity handlowej. W przyziemiu przez wieki działały składy kupieckie, dziś mieszczą się lokale gastronomiczne.
Kamienica Pod Złotym Psem (Rynek 41) – symbol pojednania z przeszłością
Na wschodniej pierzei Rynku stoi budynek, którego historia różni się od wszystkich pozostałych kamienic. Kamienica Pod Złotym Psem to jedyna pełna rekonstrukcja barokowej fasady we wrocławskim Rynku przeprowadzona po upadku komunizmu. Większość okolicznych budynków odbudowano w latach 50. i 60. w ramach powojennej odbudowy, ale ten konkretny adres pozostawał pusty przez dekady – na „lepsze czasy”, jak mawiano. Te czasy nadeszły dopiero po 1989 roku, gdy Wrocław zaczął otwierać się na wielokulturową przeszłość.
Pierwowzór kamienicy powstał w 1670 roku, a obecne nadziemne kondygnacje wzniesiono w latach 1993-1994. Inwestor, architekci i rzeźbiarze pracowali z materiałami archiwalnymi o niespotykanej szczegółowości – planami z miejskich zbiorów, fotografiami z Biblioteki Uniwersyteckiej i oryginalnymi kamiennymi elementami przechowywanymi w Muzeum Architektury. Fasadę pokrywa 286 kamiennych detali wykonanych tradycyjnymi narzędziami i technikami w warsztacie zlokalizowanym na terenie Starego Cmentarza Żydowskiego. Efekt to budynek będący mozaiką stylów i epok – ale przede wszystkim symbolem nowego podejścia do historii. Po dekadach, w których przedwojenne dziedzictwo miasta było tematem tabu, Kamienica Pod Złotym Psem oznaczała zgodę na bardziej złożoną i pełniejszą wersję wrocławskiej przeszłości.
Sukiennice – ślad po rozebranych kramach
W bloku śródrynkowym zachowały się ślady po rozebranych w 1820 roku Sukiennicach – średniowiecznym zespole budynków handlowych wzmiankowanym już w XIII wieku. Książę Bolesław III nadał w 1305 roku przywilej na 48 kramów sukienniczych, w których handlowano flandryjskimi i angielskimi tkaninami. Dziś dawny przebieg Sukiennic zaznaczają granitowe płyty w nawierzchni ulicy Sukiennice, a w przyziemiach okolicznych kamienic działają restauracje Vega, Rybna i Pod Papugami.
W labiryncie uliczek kompleksu Sukiennic kryje się miejsce, które zmieniło światowy teatr. W Przejściu Żelaźniczym – najwęższej i najbardziej ustronnej uliczce przecinającej blok śródrynkowy – w latach 60. i 70. XX wieku działał Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego. Dziś panuje tu półmrok i cisza, ale pół wieku temu te mury były świadkami rewolucji artystycznej o globalnym zasięgu. Grotowski nie atakował systemu komunistycznego wprost, lecz jego eksperymentalna twórczość stanowiła kontrapunkt dla socrealizmu – oficjalnej doktryny zakazującej subtelnych interpretacji rzeczywistości. Reżyser rozwinął również projekty „kultury aktywnej” z happeningami ulicznymi, które bezpośrednio zainspirowały późniejszy ruch Pomarańczowej Alternatywy. Czarna granitowa tablica na murze Przejścia Żelaźniczego upamiętnia Grotowskiego, zmarłego w 1999 roku, a dawny teatr służy dziś jako ośrodek badawczy i miejsce spotkań ludzi teatru z całego świata. Wychodząc z przejścia, warto spojrzeć na dolną część kamiennego portalu – głębokie rysy wyżłobiły koła powozów, które przez stulecia przeciskały się tędy z dostawami towarów do kramów Sukiennic.
Plac Solny przyciąga turystów kwiatami, ale przez wieki karmił miasto solą
Wychodząc z Rynku przez południowo-zachodni narożnik, wkraczamy na plac Solny – przestrzeń, która dziś pachnie świeżymi różami i gerberami, ale przez pięć stuleci przesiąknięta była zapachem zupełnie innego towaru. Wrocław leżał na Szlaku Solnym łączącym kopalnie Wieliczki i Bochni z miastami północnej Europy, a plac przy Rynku stanowił jego lokalne centrum dystrybucji. Sól w średniowieczu była towarem strategicznym – jedynym skutecznym sposobem konserwacji mięsa przed nastaniem ery chłodnictwa – więc kupcy solni należeli do najbogatszych mieszkańców miasta. Wzdłuż wschodniej pierzei placu aż do 1815 roku stały drewniane kramy, w których ważono i sprzedawano ten biały skarb.
Współczesny plac Solny to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc Wrocławia. Kwiaciarki rozkładają swój kolorowy towar od wczesnych godzin porannych, a stoiska działają codziennie bez względu na pogodę. Warto jednak spojrzeć ponad bukiety na otaczające plac kamienice – ich obecny wygląd skrywa fascynującą historię powojennej transformacji. Zachodnia pierzeja przed 1945 rokiem składała się z wysokich budynków o historyzujących fasadach typowych dla niemieckiej metropolii. Po wojnie architekci świadomie obniżyli kamienice i zmienili linie dachów, nadając im wygląd bliższy miastom Polski centralnej. Decyzja miała wymiar psychologiczny – przybyszom ze Lwowa, Wilna i innych utraconych kresów łatwiej było zadomowić się w przestrzeni przypominającej architekturę, którą znali z dzieciństwa.
Budynek Radinga i rzeźba, która zdradziła chorobę artysty
Na północnej pierzei placu Solnego wśród historycznych kamienic wyrasta modernistyczny kolos ze szklaną fasadą – budynek zaprojektowany w 1919 roku przez Adolfa Radinga, profesora wrocławskiej Państwowej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. Rading przybył z Berlina, by wykładać architekturę, i szybko stał się centralną postacią lokalnych debat o nowoczesnym budownictwie. Jego budynek ukończony w 1927 roku łamał wszelkie konwencje – zakrzywione linie i przeszklona elewacja nawiązywały do luksusowych transatlantyków, które w tamtych latach elektryzowały wyobraźnię Europejczyków. Dziś w budynku mieści się wrocławska redakcja „Gazety Wyborczej”.
Nad głównym wejściem do gmachu Radinga stoi skąpo odziana rzeźba, od której pochodzi historyczna nazwa budynku. Obecna figura to rekonstrukcja z lat 90. – pozował do niej wrocławski artysta Eugeniusz Get-Stankiewicz, którego warsztat mieścił się w kamieniczce Jaś przy kościele św. Elżbiety. Rzeźba stała się nieoczekiwanie miejscem pielgrzymek studentów medycyny – pewien lekarz, oglądając odlew ciała artysty, rozpoznał objawy przepukliny pachwinowej. Kilka dni po tej niespodziewanej diagnozie Get-Stankiewicz trafił na stół operacyjny.
Ulica Jatki pamięta zapach świeżego mięsa i pokrzykiwania przekupniów
Kilka minut spacerem na północ od Rynku, przy ulicy Odrzańskiej, kryje się fragment średniowiecznego Wrocławia zachowany niemal w nietkniętej formie. Jatki to dawny targ mięsny z XVII i XVIII-wiecznymi kramami – choć fundamenty niektórych budynków sięgają znacznie głębiej w przeszłość. Rzeźnicy celowo otrzymali lokalizację oddaloną od głównego placu, bo zapach świeżego mięsa przygotowywanego i sprzedawanego bez chłodzenia skutecznie odstraszałby kupców sukna i soli. Ceny na Jatkach zmieniały się z godziny na godzinę – rano, gdy towar był świeży, sięgały maksimum, ale w miarę upływu dnia sprzedawcy desperacko obniżali stawki, próbując pozbyć się mięsa przed zapadnięciem zmroku.
Spacerując wąską uliczką, warto spojrzeć pod nogi. Kamienny chodnik ma wyraźne nachylenie ku środkowi, gdzie biegnie rynsztok – sprytne rozwiązanie sanitarne pozwalające spłukiwać krew i resztki do ścieku bez nowoczesnej kanalizacji. Zrekonstruowany drewniany okap nad kramami daje wyobrażenie, jak wyglądała ulica w czasach swojej świetności. Dziś jednak Jatki przyciągają turystów nie zapachem, lecz brązowymi rzeźbami zwierząt hodowlanych rozstawionymi wzdłuż ulicy. Świnie, gęsi, kaczki, kozy i króliki oddają hołd wielowiekowej tradycji handlowej – ale próżno szukać wśród nich krowy czy ryby. Bydłem handlowano gdzie indziej, a targ rybny znajdował się w samym Rynku, dokładnie w miejscu, gdzie dziś stoi pomnik Aleksandra Fredry. Jatki to bez wątpienia jedno z ulubionych miejsc dzieci.
Fontanna Zdrój dzieli wrocławian od ponad dwóch dekad
Fontanna Zdrój na placu Gołębim wzbudzała kontrowersje jeszcze zanim powstała. Konserwator zabytków protestował przeciwko umieszczeniu modernistycznej konstrukcji w historycznej przestrzeni Rynku. Spór ciągnął się przez lata 90., angażując architektów, urzędników i mieszkańców miasta. Ostatecznie 17 września 1996 roku prezydent Bogdan Zdrojewski zatwierdził projekt wrocławskiego artysty Alojzego Gryta – i to od nazwiska prezydenta, nie od słowa „zdrój”, fontanna wzięła swoją oficjalną nazwę.
Budowa trwała pięć lat i pochłonęła znaczne środki z miejskiego budżetu. Konstrukcja składa się z dwudziestu dziewięciu szklanych tafli o wadze 450 kilogramów każda, ustawionych w kaskadę o długości 22,5 metra. Szkło hartowane sprowadzono ze specjalistycznych hut, a system wodny zaprojektowano tak, by woda spływała po powierzchni tafli tworząc efekt płynącej ściany. Uroczyste odsłonięcie odbyło się w 2001 roku i natychmiast podzieliło opinię publiczną – jedni chwalili odważne połączenie nowoczesności z historycznym kontekstem, inni krytykowali fontannę jako ciało obce w zabytkowej tkance miasta.
Sezon fontann trwa od końca marca do października, a coroczne uruchomienie po zimowej przerwie stało się nieoficjalnym zwiastunem wiosny we Wrocławiu. Próby techniczne pod koniec marca przyciągają pierwszych spacerowiczów sprawdzających, czy miejska ikona przetrwała mrozy. Wieczorami fontanna zyskuje dodatkowy wymiar dzięki iluminacji podświetlającej szklane tafle – efekt odbijającego się światła w płynącej wodzie tworzy spektakl widoczny z okolicznych kawiarnianych ogródków. Po ponad dwudziestu latach funkcjonowania fontanna Zdrój wrosła w krajobraz placu Gołębiego, choć do dziś budzi skrajne emocje – dla jednych to symbol odwagi urbanistycznej Wrocławia lat 90., dla innych przykład niepotrzebnej ingerencji w historyczną przestrzeń.
Rynek Wrocław – restauracje, parkingi i wydarzenia, które przyciągają tłumy
Gastronomia na Rynku oferuje szerokie spektrum cenowe i kulinarne. Piwnica Świdnicka serwuje dania śląskiej kuchni w historycznych wnętrzach (dania główne od 45 zł), Browar Spiż w piwnicach Nowego Ratusza proponuje własne piwa rzemieślnicze i regionalną kuchnię (dania od 35 zł), a restauracje w uliczce Sukiennice – Vega, Rybna, Pod Papugami – specjalizują się odpowiednio w kuchni wegetariańskiej, rybnej i polskiej. Nowy Ratusz przy Sukiennicach 9 to siedziba prezydenta i Rady Miejskiej – monumentalny budynek projektowany przez Friedricha Augusta Stülera powstał w latach 1860-1864 po wyburzeniu średniowiecznego Domu Płócienników.
Najbliższe parkingi znajdują się przy placu Nowy Targ (5 minut piechotą, strefa A – 7 zł/h), pod Narodowym Forum Muzyki (10 minut, 4 zł/h) i w Galerii Dominikańskiej (7 minut, 5 zł/h). Strefa płatnego parkowania obowiązuje od 9:00 do 20:00 w dni powszednie i soboty. Największym wydarzeniem roku pozostaje Jarmark Bożonarodzeniowy trwający od końca listopada do 7 stycznia – w sezonie 2024/2025 odwiedziło go 812 tysięcy gości, a 180 drewnianych domków rozstawionych wzdłuż wszystkich pierzei oferowało regionalne rzemiosło, świąteczne dekoracje i gorące przekąski. Latem na Rynku odbywa się Jarmark Świętojański (czerwiec) i liczne koncerty plenerowe.
Szlak wrocławskich krasnali startuje na Rynku
Wrocławskie krasnale to ponad 400 brązowych figurek rozsianych po całym mieście, a kilkanaście z nich stoi bezpośrednio na Rynku i w jego okolicach. Przy fontannie Zdrój spotkasz Życzliwka machającego do przechodniów, obok Centrum Informacji Turystycznej siedzi Turysta z aparatem fotograficznym. Historia tych figurek sięga jednak znacznie głębiej niż XXI wiek i wiąże się z jednym z najbardziej oryginalnych ruchów opozycyjnych w historii PRL.
Tradycja krasnali wywodzi się z bowiem Pomarańczowej Alternatywy – ruchu happeningowego założonego na początku lat 80. przez Waldemara Fydrycha, studenta historii i historii sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, znanego jako „Major” lub „Komendant Twierdzy Wrocław”. W nocy z 30 na 31 sierpnia 1982 roku Fydrych wraz z kolegą Wiesławem Cupałą namalowali pierwszego krasnala na ścianie transformatora energetycznego w dzielnicy Sępolno. Pomysł był prosty i genialny zarazem – milicja systematycznie zamalowywała antykomunistyczne napisy na murach, zostawiając charakterystyczne plamy farby. Fydrych postanowił przekształcać te plamy w postacie krasnali z kwiatkiem w dłoni i pomarańczową czapeczką. Jak sam tłumaczył, pierwotny napis wyrażał tezę, zamalowanie go stanowiło antytezę, a krasnal na plamie – syntezę, nawiązując żartobliwie do dialektyki heglowskiej.
Pomarańczowa Alternatywa organizowała happeningi, które gromadziły tysiące uczestników i skutecznie ośmieszały absurdy systemu komunistycznego. Rewolucja Krasnoludków 1 czerwca 1988 roku przeszła do historii – milicja otrzymała rozkaz rozbicia zgromadzenia tysięcy osób odzianych w pomarańczowe czapeczki skrzatów. Jak ujął to Fydrych: „Czyż można traktować poważnie oficera milicji, gdy pyta się ciebie: Dlaczego brałeś udział w nielegalnym zgromadzeniu krasnoludków?” Za swoją działalność ruch został nagrodzony m.in przez Andrzeja Wajdę nagrodą „Popiół i Diament”w grudniu 1988 roku, a wśród jego młodych uczestników był również Mateusz Morawiecki, późniejszy premier RP.
Pierwszy brązowy krasnal – Papa Krasnal ufundowany przez Agorę, wydawcę „Gazety Wyborczej” – stanął w 2001 roku przy ulicy Świdnickiej, w miejscu gdzie „Major” organizował swoje happeningi. Od tego czasu Tomasz Moczek, nazywany Ojcem Wrocławskich Krasnali, stworzył większość figurek zdobiących miasto. Każdy krasnal ma imię i historię: Ślepak i Głuchak i W-Skers przy ulicy Ofiar Oświęcimskich symbolizują solidarność z osobami niepełnosprawnymi, Bankomatnik pod bankomatem przypomina o finansowej rozwadze, a Syzyf pchający kulę przed gmach opery nawiązuje do greckiego mitu.
Historia krasnali ma jednak również gorzki epilog prawny. Władze miasta przez wiele lat nie chciały uznać wkładu Pomarańczowej Alternatywy w krasnoludkową tradycję miasta. Doszło nawet do sytuacji, że w 2004 roku Urząd Miasta zlecił artyście plastykowi Pawłowi Grabowskiemu wykonanie logo promocyjnego – krasnala w pomarańczowej czapeczce z kwiatkiem w dłoni, łudząco podobnego do oryginału Fydrycha. W 2011 roku „Major” wytoczył miastu proces o naruszenie praw autorskich. Spór trwał siedem lat i angażował biegłych, ekspertów od marketingu miast oraz dziesiątki świadków. Grabowski przekonywał przed sądem, że jego projekt nie nawiązuje do Pomarańczowej Alternatywy, bo „zamierzeniem było narysowanie wesołego krasnoluda, jakby rysowało dziecko”, a o samym ruchu słyszał niewiele, bo pochodzi z Tarnowa. Sąd nie dał wiary tym argumentom.
W kwietniu 2014 roku Sąd Okręgowy orzekł, że prawa autorskie Fydrycha zostały naruszone – wizerunek krasnala w czapeczce i z kwiatkiem to jego autorskie dzieło. Miasto zostało zobowiązane do zaprzestania używania oryginalnego wizerunku krasnala i przeprosin. Prezydent Rafał Dutkiewicz spotkał się z „Majorem” i publicznie go przeprosił, a magistrat wycofał apelację. Finał nastąpił w kwietniu 2018 roku – sąd apelacyjny utrzymał wyrok nakazujący miastu zapłatę 666 666 złotych i 66 groszy odszkodowania. Charakterystyczna kwota – z szóstkami – stała się ostatnim żartem Majora w tej wieloletniej batalii, która kosztowała wrocławskich podatników znacznie więcej niż początkowe negocjacje, jakie miasto mogło podjąć z twórcą Pomarańczowej Alternatywy.
Szukanie krasnali pozostaje samodzielną i bardzo popularną atrakcją turystyczną – specjalne aplikacje mobilne i mapy pomagają odnaleźć wszystkie figurki rozrzucone po mieście.
